ገንዘብህ፣ ትርፋቸው
በሲዶክ ሃይቱ
ሌላ ነገር ከማንበብህ በፊት ይህንን ቁጥር ትንሽ አስብበት፦ 98 ቢሊዮን ብር። በዚህ ዓመት በአንድ የዘጠኝ ወር ጊዜ ውስጥ ከሕዝብ ገንዘብ የጠፋው ይህ ያህል ነው ብሎ የፌዴራል ኦዲት አገኘ። ይህ ከጠቅላላው የአገሪቱ በጀት 5 በመቶ ገደማ ነው፣ በፌዴራል ፖሊስ ራሱ “እጅግ የተወሳሰበ” ተብሎ የተገለጸ የሙስና መረብ ውስጥ ጠፍቷል።
ይህ ትንሽ የሂሳብ ስህተት አይደለም። የአንተ ገንዘብ ነው። እና እንዴት እንደወሰዱት በቀጥታ ላሳይህ ነው።
ማንም ሳያብራራልህ የቆየውን ማጭበርበር በቀላሉ እንመልከተው
ማንም ሰው በግልጽ ባያስረዳህም እየተሰማህ ነው፦ ብርህ በየወሩ የሚገዛው ነገር እየቀነሰ ነው። ኪራይ ጨመረ። ምግብ ጨመረ። ሁሉም ነገር ጨመረ።
“ገበያው እንዲህ ነው” ተባልክ። የምንዛሪ ዋጋ እንዲንሳፈፍ ተደርጓል፣ ይህም አሳማሚ ቢሆንም አስፈላጊ ለውጥ እና የእድገት ዋጋ ነው ተባልክ።
ያልነገሩህ ግን ይህ ነው። የሀገሪቱን ይፋዊ የውጭ ምንዛሬ ሥርዓት የሚያስኬዱ አንዳንድ የመንግሥት ባንኮችና ከሥርዓቱ ጋር ግንኙነት ያላቸው ባንኮች — ከነዚህም የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ይገኝበታል — ሁለት ሥርዓቶችን በአንድ ጊዜ ሲያስኬዱ ተይዘዋል።
አንደኛው ለሕዝብ የሚታይ ይፋዊ የምንዛሬ መስኮት ነበር። ሌላው ደግሞ ለግል ትርፍ የሚውል የተደበቀ መንገድ።
በሌላ አነጋገር፣ ከግንኙነታቸውና ከድብቅ መንገዶች በመጠቀም ዶላርን በርካሽ ይገዙ ነበር፤ ከዚያም በመርካቶ በኩል በሚያልፉ መደበኛ ያልሆኑ መረቦች ወደ ዱባይና ሶማሊላንድ ያስተላልፉ ነበር። ከዚያም በይፋዊው የምንዛሬ ዋጋና በእውነተኛው የገበያ ዋጋ መካከል ያለውን ልዩነት ወደ ኪሳቸው ያስገቡ ነበር።
ይህ ልዩነት በሪፖርቶቹ ላይ “የሙስና ግብር” ተብሎ ተገልጿል። በፖለቲካ ግንኙነት ያላቸው ሰዎች ኪስ ውስጥ የሚገባ ንጹሕ ትርፍ፤ አንተ ብሩ የሚያወጣው ዋጋ እና በእውነቱ የሚገዛው ዋጋ መካከል ባለው ልዩነት የሚከፈል።
አንተ ግን ከዚህ ምንም ድርሻ አላገኘህም። አንተ ከፍለኸዋል።
ብርህን በምንም ነገር በቀየርክ ቁጥር፣ የምንዛሬ ዋጋ ስለተቀየረ “ዋጋ ጨምሯል” በተባልክ ቁጥር፣ ከዚያ የዋጋ ጭማሪ ውስጥ አንድ ክፍል ሌላ ሰው በዝምታ የሚወስደውን ትርፍ ይሸፍን ነበር።
ጉዳዩ የምንዛሬ ብቻ አይደለም
አንተ የተዳከመውን ብር ዋጋ እየተቀበልክ ባለህበት ጊዜ፣ 13 አቅራቢ ድርጅቶች መሠረታዊ የፍጆታ እቃዎችን ከገበያ ሆን ብለው በመደበቅ ላይ ተገኙ። ዓላማቸውም እቃዎቹን ሆን ብለው እንዲጎድሉ ማድረግ፣ ዋጋው ከፍ እስኪል ድረስ መጠበቅ እና ከዚያ መሸጥ ነበር።
ይህ የአቅርቦት ሰንሰለት ችግር ብቻ አይደለም። የተወሰነ ምርጫ ነው።
አንድ ሰው በአካባቢህ ያሉ መደብሮች ባዶ ሲሆኑ ተመልክቶ እንደ ችግር ሳይሆን እንደ የዋጋ ትርፍ ዕድል ተመልክቷል።
ይህንን ያጋለጠው የመንግሥት እርምጃ እንዲሁም ከ7,000 በላይ የንግድ ተቋማትና መጋዘኖች እንዲታሸጉ እና 169 ሰዎች ሕገወጥ የውጭ ምንዛሬ ንግድ በማድረጋቸው፣ ሌሎች 36 ሰዎች ደግሞ ከኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ደንበኞች ሂሳብ ገንዘብ በማጭበርበር በማስወጣታቸው እንዲከሰሱ አድርጓል።
የመጨረሻውን ነገር እንደገና አንብበው።
የሰዎች እውነተኛ የባንክ ሂሳቦች። ገንዘብ ተመነጠረ። እና ይህን ያደረጉት አብዛኛው ኢትዮጵያዊ ሊያገኘው የማይችለው የመዳረሻ እድል ያላቸው ሰዎች ናቸው።
ይህ አንድ መጥፎ ሰው ያደረገው ነገር አይደለም። ንድፍ አለው። እና ይህ ንድፍ እንዲህ ይመስላል፦ ገንዘብህ ከሥርዓቱ ጋር በሚገናኝበት እያንዳንዱ ቦታ — የምንዛሬ ዋጋ፣ የአቅርቦት ሰንሰለት፣ እንኳን የራስህ የባንክ ሂሳብ — በዝምታ የራሳቸውን ድርሻ የሚወስዱበት ቦታ ማድረግ።
በእውነቱ የሚከፍለው ማን ነው?
እነዚህን ያቀነባበሩት ሰዎች አይደሉም።
አንተ ነህ።
ከ30 ዓመት በታች ከሆንክ፣ ይህ ለአንተ የአዋቂነት ዘመንህ ኢኮኖሚያዊ እውነታ ነው፦
- ብር ዋጋውን ከማጣቱ በፊት ደመወዝህ ተወስኗል። እስካሁን ግን ከዋጋ ጭማሪው ጋር አልደረሰም።
- ብር እንዲንሳፈፍ በተደረገበት ጊዜ ኪራይህ፣ ምግብህና የመጓጓዣ ወጪህ በፍጥነት ጨመረ። በዚያው ጊዜ በሚደረገው ምንዛሬ ውስጥ “የሙስና ግብር” በዝምታ ተካትቶ ነበር።
- ባለፈው ወር በመደብር ውስጥ ያላገኘኸው እቃ በእርግጥ ጠፍቶ አይሆንም። ለሌላ ሰው የተሻለ ዋጋ እስኪገኝ ድረስ ሆን ተብሎ ተደብቆ ሊሆን ይችላል።
- ለሚቀጥሉት 50 ዓመታት የሚያስፈልጉህን ትምህርት ቤቶች፣ መንገዶችና ሆስፒታሎች ለመደገፍ የተዘጋጀው የሕዝብ በጀት ከዘጠኝ ወራት ውስጥ ከ20 ብር ውስጥ አንዱ ብር ገደማ እንዲወጣበት ሆኗል።
አንድ የቅርብ ጊዜ የኢትዮጵያ ትንታኔ ይህንን ነገር ሳያሳምር በቀጥታ ገልጾታል፦ ይህ የአስተዳደር ችግር ሳይሆን፣ ከፖለቲካና ከንግድ ልሂቃን ጥቅም ጋር ተያይዞ የሀገሪቱን ሀብት በሥርዓት ማስወጣት ነው።
ይህ ምሳሌ ብቻ አይደለም።
የምንዛሬ ሥርዓት፣ የአቅርቦት ሰንሰለትና የባንክ ሥርዓት ሁሉ በአንድ አቅጣጫ ሲፈሱ የሚታየው እውነታ ነው — ወደ እነዚያ ሰዎች የሚሄድ ሀብት፣ የዚህን ዋጋ እነሱ ግን በራሳቸው ላይ ለመሰማት የማይገደዱበት ሥርዓት።
ነጥቦቹን እንዳታገናኝ ለምን ይፈልጋሉ?
የዚህ ሁሉ ሥርዓት የሚሠራው እያንዳንዱን ችግር እንደ ተለያየ እና እንደ አንተ የግል ዕድል ማጣት እንድትመለከተው በማድረግ ነው።
ከፍተኛ ኪራይ “ኢኮኖሚው ነው።”
ባዶ መደብሮች “እጥረት ነው።”
ከሂሳብህ የጠፋ ገንዘብ “ከሌሎች ነገሮች ጋር ያልተያያዘ ማጭበርበር ነው።”
እያንዳንዱን ችግር ብቻውን ስትመለከተው ሥርዓት አይመስልም።
አንድ ላይ ስትመለከታቸው ግን አንድ ዓይነት ሥርዓት በአምስት የተለያዩ ቦታዎች በአንድ ጊዜ እየሠራ መሆኑ ግልጽ ይሆናል፦ ስለ ገንዘብህ በይፋ በሚነገርህ ነገርና በእውነተኛው ዋጋው መካከል ልዩነት ፈልገህ ከመገንዘብህ በፊት ያንን ልዩነት ወደ ኪስህ ማስገባት።
ነገሮች እንደተዘጋጁብህ እየተሰማህ ከሆነ ምክንያት አለው።
የፌዴራል መንግሥት የራሱ ኦዲቶችና የራሱ የሕግ ማስከበር እርምጃዎች ይህንን በቁጥር አረጋግጠዋል።
ቀሪው ጥያቄ አንድ ብቻ ነው፦ ይህ ነገር በስልክህ ላይ አንድ ርዕስ ሆኖ አልፎ ይሄዳል? ወይስ ኢኮኖሚው እንዲህ ብቻ መሆን አለበት ብለህ መቀበልህን ትተሃል?
እንዲህ መሆን የግድ አይደለም።
እንዲህ የሚሠራው ኢኮኖሚው ለእነሱ ስለሚሠራ ነው፤ ዋጋውን ደግሞ በየግብይቱ በዝምታ እየከፈልክ ያለኸው አንተ ነህ።
ሲዶክ ሃይቱ በፖለቲካዊ ኢኮኖሚ፣ በመደብ ግንኙነቶች እና በቀንድ አፍሪካ ፀረ-ኢምፔሪያሊስት እንቅስቃሴዎች ላይ የሚያተኩር ኢትዮጵያዊ ጸሐፊና ተመራማሪ ነው። ማንበብ ብቻ ሳይሆን መገንባት ለመጀመር ዝግጁ ከሆንክ፣ እንቅስቃሴውን ተቀላቀል።
