ኢትዮጵያ በምዕራፍ መለወጫ ላይ፦ የመጻኢዋ ባለቤት ማነው?
ኢትዮጵያ ብዙ ጊዜ በቁጥሮች ይገለጻል፦ የኢኮኖሚ እድገት፣ የውጭ ኢንቨስትመንት፣ ዕዳ፣ የዋጋ ንረት፣ ወጪ ንግድ፣ መሰረተ ልማት እና አጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (GDP)። ነገር ግን ከእነዚህ ቁጥሮች በስተጀርባ የሚኖሩ የሰው ልጅ ህይወቶች አሉ። ገበሬው የእርሻ ምርቱ ቤተሰቡን ሊመግብ እንደሚችል ይጠይቃል። ሰራተኛው የሚያገኘው ደመወዝ የወሩን ወጪ ሊሸፍንለት እንደሚችል ይሰጋል። ተመርቆ የወጣው ወጣት ምንም አይነት ጥሩ ስራ በሌለበት ሁኔታ የትምህርቱ ዋጋ ምን እንደሆነ ይጠይቃል። ስራ አጡ ወጣት ደግሞ ሀገሪቱ የኢኮኖሚ እድገት አስመዘገብኩ እያለች የእሱ ህይወት ለምን በችግር እንደተከበበ ይገረማል።
ልንጋፈጠው የሚገባን እውነት ይህንን ነው። ኢትዮጵያ ሀብት የሌላት ሀገር አይደለችም። ችግሩ የሀብቱ ስርጭት እና አደረጃጀት ፍትሃዊ አለመሆኑ ነው። ስለዚህ ጥያቄው «ኢትዮጵያ እያደገች ነው ወይስ አይደለም?» የሚለው ብቻ አይደለም። ዋናው ጥያቄ፦ «እድገቱ ለማን ነው? በምን ያህል ቁጥጥር ስር ነው? ወጪውስ በማን ትከሻ ላይ ነው ያረፈው?» የሚለው ነው።
እድገት ማለት ነፃነት ማለት አይደለም
የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ በወረቀት ደረጃ ከፍተኛ እድገት ማስመዘገቡ ይነገራል፤ መንግስት እና አለም አቀፍ አበዳሪዎች በዓለም ላይ ካሉ ፈጣን እድገቶች አንዱ እንደሆነ ይገልጻሉ። ነገር ግን የGDP እድገት ብቻውን ለሰራተኛው የምግብ ዋጋ መረከሱን፣ የመኖሪያ ቤት ዋስትና ማግኘቱን፣ የጤና አገልግሎት ማገኘቱን ወይም ለወጣቱ የተሻለ ተስፋ መኖሩን አያረጋግጥም። የኢኮኖሚ እድገት በራሱ ዋስትና ማጣትን ሊፈጥር ይችላል። ሀገር መንገዶችን፣ ፋብሪካዎችን፣ ግድቦችን እና ከተሞችን ልትገነባ ትችላለች፤ ነገር ግን በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች በላባቸው የፈጠሩትን ሀብት የመቆጣጠር መብት እንዳጡ ሊቀጥሉ ይችላሉ።
ከእድገት ዜናዎች በስተጀርባ ያሉ ቁጥሮች ይህንን እውነት ያሳያሉ። የሀገሪቱ የብዙ ዘርፍ ድህነት መጠን (የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የገቢ፣ ጤና እና ትምህርትን አጣጥሞ የሚለካበት መንገድ) 72 በመቶ ደርሷል፤ ይህም በዓለም ደረጃ ከፍተኛ ከሚባሉት አንዱ ነው። የዓለም ባንክ ደግሞ የገቢ ድህነትን በ43 በመቶ አካባቢ ያስቀምጠዋል። ከ85 በመቶ በላይ የሚሆነው የከተማ ስራ ህገ-ወጥ ወይም መደበኛ ያልሆነ ነው፦ የመንገድ ላይ ንግድ፣ የትራንስፖርት ስራ፣ የእለት ስራ እና የቤት ውስጥ ስራ፤ እነዚህ ሁሉ ውል፣ የጡረታ መብት እና ዝቅተኛ የደመወዝ ዋስትና የሌላቸው ናቸው።
የሀገሪቱ የኤክስፖርት ስልት መገለጫ በሆነው በሐዋሳ ኢንዱስትሪ ፓርክ፣ የጨርቃጨርቅ ሰራተኞች በወር የሚያገኙት ደመወዝ በዓለም ላይ ዝቅተኛው የሚባል ነው፤ ነገር ግን የሚያመርቱት ልብስ በምዕራባውያን ገበያ በከፍተኛ ዋጋ ይሸጣል። የሶሻሊስት ትንተና የሚጀምረው ከዚህ ቦታ ነው። «ሀብት ወደ ታች ይፈስሳል (trickle down)» የሚለውን ሀሳብ ልንቀበለው አይገባም። ሰራተኞች ከልማት ልግስናን አይፈልጉም። ከሚፈጥሩት ሀብት ተገቢውን ድርሻ እና በኢኮኖሚው ላይ እውነተኛ ዲሞክራሲያዊ ውሳኔ የመስጠት መብት ነው የሚያስፈልጋቸው።
የችግሩ ጫና ሁልጊዜ በህዝቡ ላይ ብቻ መጫን የለበትም
የኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ማሻሻያዎች የተደረጉት በዕዳ ጫና፣ በወለድ እና በውጭ ምንዛሬ እጥረት ምክንያት ነው። የዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ችግሮችን ለመፍታት በሚል የ3.4 ቢሊዮን ዶላር ብድር ፈቅዷል፤ ነገር ግን ከዚሁ ጋር ተያይዘው የመጡት የፖሊሲ ማሻሻያዎች — የብር ዋጋ በገበያ እንዲወሰን ማድረግ፣ የድጎማ ቅነሳ እና ጥብቅ የገንዘብ ፖሊሲ — የብር ዋጋ ከዶላር አንጻር በእጅጉ እንዲወርድ አድርገዋል። ይህም ከደመወዝ እድገት በላይ የሆነ የነዳጅ እና የምግብ ዋጋ ንረት አስከትሏል። የሰብአዊ መብቶች ተከታች (Human Rights Watch) እንደሚያመለክተው፣ መንግስት የዕዳ ሽግሽግ ቢያደርግም፣ ህዝቡ አሁንም በከፍተኛ የኑሮ ውድነት እና በዕዳ ጫና ውስጥ ይገኛል። የኢትዮጵያ ጠቅላላ የውጭ ዕዳ 69 ቢሊዮን ዶላር አካባቢ የደረሰ ሲሆን ሀገሪቱ ብድር መክፈል ባለመቻሏ በዕዳ ስጋት ውስጥ ካሉ ሀገራት ተመድባለች።
እነዚህ ፖሊሲዎች መመዘን ያለባቸው በዓለም አቀፍ የገንዘብ ተቋማት ዘንድ በሚያገኙት አድናቆት ሳይሆን፣ በእውነተኛው ህዝብ ህይወት ላይ በሚያመጡት ተፅዕኖ ነው። የዋጋ ንረት ሲኖር ጉዳቱ የሚደርሰው በቤተሰብ ላይ ነው። ስራ ሲጠፋ የሚጎዳው ወጣቱ ነው። ህዝባዊ አገልግሎቶች ሲዳከሙ ክፍተቱን የሚሸፍነው ሰራተኛው እና ገበሬው ነው። ስለዚህ የኢኮኖሚ ማሻሻያ አንድ ቀላል ጥያቄ መመለስ አለበት፦ «የዚህ ሁሉ ጫና ተሸካሚው ማነው?» የችግሩ ወጪ በህዝቡ ላይ እየተጫነ ጥቅሙ ለጥቂቶች ብቻ የሚሆን ከሆነ ያ ህብረተሰብ ስኬታማ ነኝ ሊል አይችልም።
የኢትዮጵያ ትልቁ ሀብት የውጭ ካፒታል አይደለም
የኢትዮጵያ ትልቁ ሀብት የሰራተኛው ህዝብ ጉልበት እና እውቀት ነው። መሬቱን የሚያርሰው ገበሬ፣ ከተማዋን የሚገነባው የግንባታ ሰራተኛ፣ ትውልድን የሚያንጸው መምህር፣ ህይወትን የሚያድነው ጤና ባለሙያ፣ መሰረተ ልማት የሚቀርጸው ኢንጂነር፣ ምርት የሚያመርተው የፋብሪካ ሰራተኛ እና ክህሎት ጨብጦ ስራ የሚፈልገው ወጣት — እነዚህ ሁሉ አገሪቱን የሚገነቡ ዋና ሀይሎች ናቸው። እነዚህ ሰዎች የኢኮኖሚ «መርጃ መሳሪያ» ብቻ አይደሉም፤ ህያው የሆኑ የሰው ልጆች እና የሀገሪቱ ሀብት ፈጣሪዎች ናቸው።
ስለሆነም የሶሻሊስት ኢትዮጵያ የሚጀምረው ከሌላ መርህ ነው፦ የኢኮኖሚ ፖሊሲ ከጥቂቶች ሀብት ማከማቸት ይልቅ የሰዎችን መሰረታዊ ፍላጎት ማስቀደም አለበት። ይህም ማለት በሕዝብ ቁጥጥር ስር መሆን ያለበት የትኛው ነው? በመሬት እና በተፈጥሮ ሀብት ህዝቡ እንዴት መጠቀም አለበት? መሰረታዊ አገልግሎቶች እንዴት ሊረጋገጡ ይችላሉ? ሰራተኞችስ በኢኮኖሚ ውሳኔዎች ላይ እንዴት መሳተፍ ይችላሉ? የሚሉትን ጥያቄዎች መመለስ ነው።
የኢትዮጵያ ህገ-መንግስት መሬት የህዝብ እና የመንግስት እንደሆነ ይደነግጋል፤ ይህም በዓለም ላይ ካሉ እኩልነትን የሚያስቀድሙ ድንጋጌዎች አንዱ ነው። ችግሩ ያለው በመርሁ ላይ ሳይሆን መሬትን እና የኢንዱስትሪ ፖሊሲን በማስተዳደር ላይ ነው፤ አሰራሩ ገንዘብ እና ስልጣን ያላቸው አካላት ብቻ ተጠቃሚ እንዲሆኑ አድርጓል።
የወደፊት ህይወትን በቋሚ መከፋፈል ላይ መገንባት አንችልም
የኢትዮጵያ የፖለቲካ ቀውስ ከማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ችግሮቿ ተለይቶ ሊታይ አይችልም። ግጭቶች፣ ብሄርተኝነት፣ መፈናቀል እና የፖለቲካ እምነት ማጣት ማህበራዊ አንድነታችንን አዳክመውታል። በጥቅምት 2015 ዓ.ም የተፈረመው የፕሬቶሪያ ስምምነት ቢኖርም፣ በሰሜን ሀገሪቱ ያለው ሁኔታ አሁንም አሳሳቢ እንደሆነ ቀጥሏል። ግጭቶች፣ የኢኮኖሚ ውድቀት፣ የብር ዋጋ መውረድ እና የዜጎች መፈናቀል የተያያዙ ችግሮች ናቸው።
የሶሻሊስት ፖሊሲ አንዱ የኢትዮጵያ ማህበረሰብ ሌላውን በማሸነፍ ብቻ ያድጋል የሚለውን አስተሳሰብ ውድቅ ያደርጋል። የአንድ ወጣት ሰራተኛ ህይወት የሚሻሻለው የሌላው በመጎዳቱ አይደለም። የአንዱ አካባቢ ገበሬ ሰላም የሚያገኘው የሌላው በመቸገሩ አይደለም። የኢትዮጵያ ሰራተኛ ህዝብ ጥንካሬው ያለው ብዝበዛ የብሄር ወሰን እንደሌለው ሲረዳ ነው። ይህ ማለት ታሪካዊ በደሎችን እና ጭቆናዎችን መካድ አይደለም፤ እነዚያ እውነታዎች በትክክል መታረም አለባቸው። ነገር ግን መፍትሄው ተራውን ህዝብ እርስ በእርስ ማጋጨት አይደለም። ዋናው ጥያቄ «የኢኮኖሚ እና የፖለቲካ ስልጣን በማን እጅ ላይ ነው ያለው?» የሚለው ነው።
ወጣቶች የኢትዮጵያ «የነገ ተስፋ» ብቻ አይደሉም
ወጣቶች የኢትዮጵያ የዛሬ ህይወት ናቸው። አንድ ትውልድ ለማይጨበጥ ነገ ሲል ዛሬን መስዋዕት እንዲያደርግ መጠበቅ የለበትም። ወጣት ኢትዮጵያውያን እድል የሚፈጥር ትምህርት፣ ክብር ያለው ስራ፣ ገቢያቸውን የማይጨርስ መኖሪያ ቤት እና ድምፃቸው የሚሰማበት የፖለቲካ ስርዓት ይገባቸውል። ከፍተኛ የወጣት ቁጥር ያላትን ሀገር የወጣቶችን አቅም ማባከን አትችልም። ስራ የሌለው ትምህርት ተስፋ መቁረጥን ይፈጥራል፤ አሳታፊ ያልሆነ እድገት ደግሞ ቁጣን ይወልዳል። ወጣቱን «ጠንክረህ ስራ» ማለት ብቻ በቂ አይደለም፤ ሰርቶ ክብር ያለው ህይወት የሚኖርበትን ስርዓት መገንባት ያስፈልጋል።
ሰራተኛው የፖለቲካ ባለቤት መሆን አለበት
ለረጅም ጊዜ ሰራተኞች እንደ ተራ የልማት መሳሪያ ሲቆጠሩ ኖረዋል። የሶሻሊስት እይታ ግን የተለየ ነው፦ ሰራተኞች ተደራጅተው በህይወታቸው ላይ በሚወስኑ ተቋማት ላይ መብታቸውን ሲጠይቁ ምን ይፈጠራል? የሙያ ማህበራት፣ የህብረት ስራ ማህበራት፣ የነዋሪዎች ማህበራት እና የሰራተኛ ስብስብ ነፃ እና አሳታፊ ሲሆኑ የእውነተኛ ዲሞክራሲ መማሪያ ይሆናሉ። አላማው ለአንድ አካል ዓይነ-ስውር ታዛዥ መሆን ሳይሆን ከታች የሚነሳ ዲሞክራሲያዊ ስልጣን መገንባት ነው። ለኢትዮጵያ የሚያስፈልገው በኢኮኖሚ ህይወት ውስጥ እውነተኛ ዲሞክራሲ መኖር ነው፤ ይህም ጥቂት ባለስልጣናት ቦታ የሚቀያየሩበት ስርዓት አይደለም።
የትኛዋን ኢትዮጵያ እንፈልጋለን?
- እድገት የሚለካው በሰዎች የህይወት ጥራት በሆነባት ኢትዮጵያ፤
- የተፈጥሮ ሀብት ውጤት ለህዝብ ጥቅም በሚውልባት ኢትዮጵያ፤
- ሰራተኞች እውነተኛ የመደራደር አቅም ባላቸውባት ኢትዮጵያ፤
- ገበሬዎች እንደ ተጣሉ የህብረተሰብ ክፍሎች የማይቆጠሩባት ኢትዮጵያ፤
- ትምህርት የሰው ልጅ ነፃነት ማረጋገጫ እንጂ ለችግር የሚዳርግ ባልሆነበት ኢትዮጵያ፤
- ጤና፣ ውሀ፣ መብራት እና መኖሪያ ቤት እንደ መሰረታዊ መብት በሚታዩባት ኢትዮጵያ፤
- ሴቶች በፖለቲካ እና ኢኮኖሚ ሙሉ ተሳትፎ ባላቸውባት ኢትዮጵያ፤
- ልዩ ልዩ ህዝቦች በክብር እና በሰላም አብረው በሚኖሩባት ኢትዮጵያ፤
- የኢኮኖሚ እቅድ ግልጽ፣ አሳታፊ እና ለህዝብ ተጠያቂ በሆነበት ኢትዮጵያ፤
- የሀገሪቱ ትልቅ አቅም እና ሀብት በመጨረሻም የሀብቱ ፈጣሪ ለሆነው ህዝብ በሚሆንባት ኢትዮጵያ።
ይህ ህልም አይደለም፤ የፖለቲካ ውሳኔ እንጂ።
ዋናው ጥያቄ
ኢትዮጵያ ሰራተኛ ህዝብ አታጣችም፣ መሬት አታጣችም፣ የተፈጥሮ ሀብት አታጣችም፣ አቅም ያላቸው ወጣቶች፣ ምሁራን፣ ኢንጂነሮች፣ ገበሬዎች እና አርቲስቶች አታጣችም። ሀገሪቱ ያጣችው እነዚህን ሀብቶች ወደ ተሻለ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ህይወት የሚቀይር ፍትሃዊ ስርዓት ነው።
ስለዚህ የኢትዮጵያ የፖለቲካ ዋና ጥያቄ «ኢኮኖሚው በምን ያህል ፍጥነት ያድጋል?» የሚለው ብቻ መሆን የለበትም። ይልቁንም፦ «እድገቱን የሚቆጣጠረው ማነው? ተጠቃሚውስ ማነው? ምን አይነትስ ህብረተሰብ እየፈጠርን ነው?» የሚለው መሆን አለበት። እድገት መጥቶ ህዝቡ የስልጣን እና የሀብት ባለቤት ካልሆነ እድገቱ ጎደሎ ነው። እድገት ለጥቂቶች ብልጽግናን አምጥቶ ለብዙሃኑ ችግርን የሚያተርፍ ከሆነ አካሄዳችንን ልንመረምር ይገባል። የኢትዮጵያ መጻኢ ጊዜ የህዝቧ እንዲሆን ከተፈለገ፣ ተራው ህዝብ በህይወቱ እና በሀገሩ ጉዳይ ላይ እውነተኛ ውሳኔ ሰጪ መሆን አለበት።
የወደፊት ህይወት ከላይ የሚሰጥ ስጦታ አይደለም፤ ከታች በህዝቡ ዲሞክራሲያዊ መንገድ የሚገነባ እንጂ።
ሲዶክ ሀይቱ በስ Horn of Africa የፖለቲካ ኢኮኖሚ፣ የመደብ ሁኔታዎች እና ፀረ-ኢምፔሪያሊዝም እንቅስቃሴዎች ላይ የሚያተኩር ኢትዮጵያዊ ጸሐፊ እና ተመራማሪ ነው። ለመወያየት እና አብሮ ለመስራት ደራሲውን በ pfle-dialogue@proton.me ማግኘት ወይም በፌስቡክ ገጹ መከታተል ይችላሉ።
