የአብይ አህመድ ክስተት፦ ማርክሲስታዊ ትንተና
በሲዶክ ሐይቱ
በኢትዮጵያ የሲግናል መረጃ እና የስለላ መዋቅር ውስጥ የሥራ ዘመኑን ያሳለፈ ሌተናል ኮሎኔል፣ የተከፋፈለችን ፌዴሬሽን አንድ ላይ ለማምጣት ቃል እየገባ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነ። በ18 ወራት ውስጥ የኖቤል የሰላም ሽልማትን አሸነፈ። በ30 ወራት ውስጥ ደግሞ በዚህ ዘመን ከተከሰቱ እጅግ አስከፊ ጦርነቶች አንዱን እየመራ ነበር። በስድስት ዓመታት ውስጥ ደግሞ ከክሬምሊን፣ ከዋይት ሀውስ እና ከዊንድሰር ካስል በአንድ ላይ ከሚሆነው የበለጠ ስፋት ያለው ቤተመንግሥት እየገነባ ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜም ለማገልገል የተመረጠውን ሕዝብ ቤቶች እያፈረሰ ነው።
አብይ አህመድን ለመረዳት ጥያቄው “ጥሩ ሰው ነው ወይስ መጥፎ?” የሚለው መሆን የለበትም። ጥያቄው ታሪክ ለእሱ ምን ዓይነት ሥራ እንደሰጠው እና የተሰጡት መሣሪያዎች ያንን ሥራ ለመፈጸም በእርግጥ ብቁ ነበሩ ወይ? የሚለው ነው።
የአብይ አህመድ ክስተት፦ ማርክሲስታዊ ትንተና ሰውየውን የገነባው የሥራ ታሪክ
አብይ አህመድ አሊ በ1976 በኢትዮጵያ ኦሮሚያ ክልል በበሻሻ ተወለደ። ኦሮሞ ሙስሊም አባትና አማራ ክርስቲያን እናት ወላጆቹ ናቸው። ይህ የቤተሰብ ታሪኩ በኋላ ደጋፊዎቹ ስለ “መደመር” ፍልስፍናው የሚናገሩበት ሕያው ምሳሌ ሆኖ ይጠቀሙበት ነበር።
በጉርምስናው ዘመን በደርግ ላይ በተካሄደው ትግል ተሳተፈ። ከዚያም ይህንን መንገድ ወደ ወታደራዊ ሙያ አስቀጠለ፤ በኢትዮጵያ መከላከያ ሠራዊት የመረጃና የግንኙነት ክፍሎች ውስጥ ደረጃ በደረጃ ከፍ አለ። በ1990ዎቹ አጋማሽ በሩዋንዳ የተባበሩት መንግሥታት የሰላም አስከባሪ ተልዕኮ ውስጥ አገለገለ፤ በኢትዮ-ኤርትራ የድንበር ጦርነትም የመረጃ ሥራዎችን አከናወነ።
በ2008 የመረጃ ኔትወርክ ደህንነት ኤጀንሲን — INSA — በጋራ መሥርቶ በኋላም መርቶታል። ይህም የኢትዮጵያ የሳይበርና የሲግናል መረጃ አካል ነው። በዚህ ወቅት በመንግሥት ሚዲያና በቴሌኮም ተቋማት ቦርዶች ላይም አገልግሏል።
በ2010 ወታደራዊ ሥራውን በሌተናል ኮሎኔልነት ለቆ፣ በ2014 ኦሮሚያን ወክሎ ወደ ፓርላማ ገባ። ከዚያም የሳይንስና ቴክኖሎጂ ሚኒስትር ሆነ። በ2018 የገዢው ኢህአዴግ ጥምረት ሊቀመንበር እና ከዚያም ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነ። በዚህም ሥልጣን ላይ የደረሰው በኦሮሞ ተቃውሞ እንቅስቃሴዎች ለሦስት ዓመታት ያህል የመንግሥትን መሠረት እያናወጡ ባሉበት ወቅት የመጀመሪያው ኦሮሞ ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆን ነበር።
ይህ የሕይወት ታሪክ ተጨማሪ መረጃ ብቻ አይደለም። ከዚህ በኋላ ለሚመጣው ነገር ሁሉ ዋናው ቁሳዊ መሠረት ይህ ነው። አብይ የተነሳው ከሠራተኛ ንቅናቄ፣ ከገበሬ ድርጅት ወይም ከታች ተነስቶ ከተገነባ የተቃዋሚ ፓርቲ አይደለም። የተነሳው ከደህንነት መንግሥቱ የውስጥ ማሽነሪ ነው፤ ይህም ማሽነሪ የህልውና የሕጋዊነት ቀውስ ለመቋቋም አዲስ ፊት በሚያስፈልገው ትክክለኛ ጊዜ ነበር። እሱን መረዳት የሚጀምረው ከዚህ ነው፤ ከንግግሮቹ አይደለም።
የቦናፓርቲስት ጊዜ
ማርክስ በትክክል እንደዚህ ባለ የታሪክ መገናኛ ላይ የሚመጣን መሪ ለመግለጽ ስም ነበረው። እሱ እየተነሳ ያለውን ክፍል በቀጥታ የሚወክል ኦርጋኒክ መሪ ሳይሆን፣ በደከሙ እና በተሽመደመዱ ቡድኖች መካከል ከሚኖረው የሥልጣን ትግል በላይ ቆሞ እንደ አስታራቂ የሚታይ ሰው ነው። “ሕዝብን በሙሉ እወክላለሁ” ብሎ ሲናገር፣ በተግባር ግን ከዚያ የአንድነት ንግግር በታች የሚካሄደውን የሥልጣን አዲስ ስርጭት ያስተዳድራል።
ማርክስ ይህንን ጽንሰ ሐሳብ የሉዊ ቦናፓርትን በፈረንሳይ ሥልጣን ላይ መውጣት ሲተነትን አዳብሮታል። ይሁን እንጂ የመዋቅራዊ አመክንዮው ከ19ኛው ክፍለ ዘመን ፓሪስ በላይ ሊተገበር ይችላል።
በ2018 የኢትዮጵያ ኢህአዴግ — ለሦስት አስርተ ዓመታት በሚጠጋ ጊዜ በህወሓት የበላይነት ስር የቆየው ባለአራት ፓርቲ የብሔር-ፌዴራል ጥምረት — የአገሪቱን የክልልና የመደብ ውጥረቶች በአሮጌው መንገድ ማስተዳደር አቅሙን አጥቶ ነበር።
ለዓመታት የቆዩት የኦሮሞና የአማራ ተቃውሞዎች፣ በጅምላ እስርና አልፎ አልፎም በተከሰቱ ጭፍጨፋዎች ሲመለሱ፣ በህወሓት የበላይነት ስር የነበረውን ሁኔታ ማስቀጠል አስቸጋሪ አደረጉት። ነገር ግን መንግሥቱን በቀጥታ ለመያዝ የሚችል አንድ የተቃዋሚ ኃይል አልነበረም።
አብይ የዚህን ቀውስ ሊያስተናግድ የሚችል ሰው ሆኖ ከዚያው የደህንነት መዋቅር ውስጥ ብቅ አለ። ከወታደራዊ-መረጃ ማሽነሪ የመጣ ኦሮሞ የውስጥ ሰው፣ በአሮጌው ጠባቂ በቂ ተቀባይነት ያለው እና በጥምረቱ የውስጥ ሂደት ሊመረጥ የሚችል፣ በተመሳሳይ ጊዜም ከህወሓት በተለይ በቂ ርቀት ያለው በመሆኑ የአሮጌውን ሥርዓት ሕጋዊነት ያናወጡት የተቃውሞ እንቅስቃሴዎች ሊቀበሉት የቻሉት።
እሱ ያመጣውን ሥርዓት አልወጋውም። ሥርዓቱ ራሱ እንዳይፈርስ እሱን አፍርቶታል። ከዚያ በኋላ በአገዛዙ ውስጥ የታዩት ተቃርኖዎች ሁሉ መነሻቸው ከዚህ ነጥብ ነው።
የመጀመሪያው የደስታ ዘመን፣ እና በእርግጥ የተገዛው ነገር
የ2018 ለውጦች እውነተኛ ነበሩ። ይህን መካድ የካፒታሊዝምን በእርግጥ የተገኙ ስኬቶች ላይ ሐቀኛ ያልሆነ ትችት እንደሚሆነው ሁሉ ሐቀኛ አይሆንም። አብይ በሺዎች የሚቆጠሩ የፖለቲካ እስረኞችን ፈታ፣ በተቃዋሚ ፓርቲዎችና ቀደም ሲል በታገዱ እንቅስቃሴዎች ላይ የነበሩ እገዳዎችን አነሳ፣ በስደት የነበሩ ተቃዋሚዎች ወደ አገር እንዲመለሱ ጋበዘ። በወራት ውስጥም ከኤርትራ ጋር የ20 ዓመት የቀዘቀዘ ግጭትን ያቆመ የሰላም ስምምነት ተፈራረመ። ይህ እውነተኛ የዲፕሎማሲ ስኬት ነበር፤ በ2019ም በቀንድ አፍሪካ ሰላምና ትብብርን ለማስፋፋት ላደረገው ጥረት የኖቤል የሰላም ሽልማትን አገኘ።
ነገር ግን ከእነዚህ ታዋቂ ለውጦች በታች በተቋማዊ ደረጃ ምን እየተከሰተ እንደነበር ተመልከቱ። ይህ የአለም አቀፍ ሚዲያ “የአፍሪካው ማክሮን” ብሎ በሚያወድሰው ዘገባ ብዙውን ጊዜ የተዘለለው ክፍል ነው።
በ2019 አብይ ኢህአዴግን ሙሉ በሙሉ አፈረሰና ወደ አንድ አዲስ ድርጅት — ብልጽግና ፓርቲ — አዋሃደው። በገዢው ጥምረት ውስጥ ቢያንስ በስም ለትግራይ፣ ለአማራ፣ ለኦሮሞ እና ለደቡብ ሕዝቦች የራሳቸውን የፖለቲካ መድረክ የሚሰጡት ከፊል ራስ-ገዝ የብሔር-ክልል ፓርቲዎች ጠፉ።
በእነሱ ቦታ አንድ የተማከለ ፓርቲ ተተካ። የጥምረቱ የቀድሞ የበላይ ኃይል የነበረው ህወሓት ግን ወደዚህ አዲስ ፓርቲ ለመቀላቀል እምቢ አለ፤ ከዚያም ለ27 ዓመታት ያስተዳደረው ብሔራዊ መንግሥት ውስጥ ከሥልጣን ተገለለ።
ይህ ከፍልስፍና መጽሐፉ እሽግ ተነጥሎ ሲታይ የ“መደመር” ትክክለኛ ይዘት ነው፦ የኢትዮጵያን የብሔር-ፌዴራል ኃይሎች ወደ አዲስ ነገር ማዋሃድ ሳይሆን፣ የአንዱን ቡድን የበላይነት በሌላ ቡድን የበላይነት መተካት፣ ይህንንም “አንድነት” በሚለው ቋንቋ ማከናወን ነው።
እንዲህ ያለ ትልቅ የፖለቲካ ማስተካከያ በእርቅ ንግግር መሸፈኑ በትክክል የቦናፓርቲስት ሰው ሊያከናውነው የሚችለው ዓይነት እርምጃ ነው። እናም ይህ ለምን የተገዛው ሰላም የተገለለው ቡድን ከዚያ በኋላ የሚያጣው ነገር እንደሌለው እስኪወስን ድረስ ብቻ እንደቆየ ያብራራል።
ትግራይ፦ የሰላም ሽልማቱ ሊከላከለው ያልቻለው ጦርነት
አልቻለም። በኖቬምበር 2020፣ ከኮቪድ-19 የተነሳ የተራዘመውን ብሔራዊ ምርጫ በመጣስ ህወሓት በትግራይ ያካሄደውን ክልላዊ ምርጫ ተከትሎ፣ የአብይ መንግሥት በትግራይ ክልላዊ መንግሥት ላይ “የሕግ ማስከበር ዘመቻ” ብሎ የጠራውን ወታደራዊ እርምጃ ጀመረ። በጦርነቱም ኢትዮጵያ ገና ሰላም ያደረገችውን የኤርትራ ጦር በግልጽ እንዲሳተፍ ጋበዘች።
ከዚያ በኋላ የተከሰተው፣ በአብዛኞቹ ታማኝ ግምቶች መሠረት፣ በዚህ ክፍለ ዘመን ከተከሰቱ እጅግ አስከፊ ግጭቶች አንዱ ነበር። በአንዳንድ የሕዝብ ጤና ጥናቶች መሠረት በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ሞተዋል፤ ከ5 ሚሊዮን በላይ ሰዎች ተፈናቅለዋል፤ ተመዝግበው የቀሩ ጭፍጨፋዎች ተከስተዋል፤ ስልታዊ የጾታ ጥቃት እንደ የጦርነት መሣሪያ ተጠቅመዋል። የመገናኛና የእርዳታ እገዳውም እጅግ ከባድ ስለነበር የኖርዌይ ኖቤል ኮሚቴ ራሱ በታሪክ እጅግ አልፎ አልፎ የሚያደርገውን ነገር አድርጎ፣ በሥልጣን ላይ ያለ የሽልማት አሸናፊን በይፋ ወቀሰ። ኮሚቴውም “እንደ ጠቅላይ ሚኒስትርና የኖቤል የሰላም ሽልማት አሸናፊ፣ አብይ አህመድ ግጭቱን ለማስቆም ልዩ ኃላፊነት አለበት” ብሏል።
የጀርመኑ የሄሲያን የሰላም ሽልማት ኮሚቴ በ2023 ከዚያ የበለጠ ሄዶ፣ ከዚህ በፊት ለአብይ የሰጠውን ሽልማት ሰርዟል። ምክንያቱም የመንግሥቱ በጥቃቱ መባባስ ያለውን ሚና እና ወደ ሥልጣን ገዢነት የተመለሰውን አገዛዝ ጠቅሷል።
የዚህን ጦርነት በቁሳዊ አመለካከት ለመተንተን ሁለት እኩል ቀላል ማብራሪያዎችን መተው ያስፈልጋል። አንደኛው “ይህ የጥንት የብሔር ጥላቻ በመጨረሻ ፈንድቶ ነው” የሚለው ነው። ሁለተኛው “ይህ የአንድ ሰው የግል ጭካኔ ውጤት ብቻ ነው” የሚለው ነው።
በእውነቱ በኖቬምበር 2020 የፈረሰው ነገር ከ2019 የፓርቲ ውህደት የቀረው የመጨረሻ ያልተፈታ ጥያቄ ነበር፦ አሁን ለሦስት አስርተ ዓመታት ይህንን ጥያቄ ያስተዳደረው ጥምረት በይፋ ከተፈረሰ በኋላ፣ የመንግሥት ሚኒስቴሮችን፣ የጦር ኃይሉን የትእዛዝ መዋቅር፣ የውጭ ኢንቨስትመንት እና ከአይኤምኤፍ ጋር የሚደረጉ ድርድሮችን ማን ይቆጣጠራል?
የህወሓት ክልላዊ ምርጫ የብልጽግና ፓርቲን ሕጋዊነት በቀጥታ የተፈታተነ እርምጃ ነበር። የፌዴራል መንግሥቱ ምላሽ ደግሞ በINSA እና በመከላከያ ሠራዊት ውስጥ የተገነባው የደህንነት መዋቅር አንድ ተቀናቃኝ የሥልጣን ማዕከል ሲነሳ ለማድረግ የተለመደውን ነገር ማድረግ ነበር።
ጦርነቱ የተካሄደው በብሔራዊነትና በራስ-ውሳኔ ቋንቋ ነበር። በቁሳዊ ደረጃ ግን የተዋጋው የገዢው ጥምረት ከተከፋፈለ በኋላ የመንግሥትን የገንዘብና የወታደራዊ ማሽነሪ ማን እንደሚወርስ ላይ ነበር።
ኢኮኖሚው፦ “የአገር ውስጥ ማሻሻያ”፣ የውጭ ወጪ
የአብይ መንግሥት የኢኮኖሚ ፕሮግራሙን “የአገር ውስጥ የኢኮኖሚ ማሻሻያ” (Homegrown Economic Reform) ብሎ ሰይሞታል። ይህ ስያሜ በተግባር ግን የአይኤምኤፍ የተለመደውን የመዋቅራዊ ማስተካከያ ሞዴል በአስገራሚ ታማኝነት የሚከተል ፖሊሲን የኢትዮጵያ የራሷ መንገድ እንደሆነ ለማሳየት የተመረጠ ቋንቋ ነው።
ይህም በአራት ዓመት የሚቆይ 3.4 ቢሊዮን ዶላር የExtended Credit Facility ፕሮግራም፣ ብርን ከአንድ ዶላር ጋር ከ50ዎቹ አካባቢ ወደ 130 በላይ እንዲወርድ ያደረገ የምንዛሪ ተመን ለውጥ፣ የድጎማ መቀነስ እና የመንግሥት ወጪ ማጠናከርን ያካትታል። የዩሮቦንድ ክፍያ ካልተፈጸመ በኋላም ኢትዮጵያ በዕዳ ችግር ውስጥ ያለች አገር ተብላ ተመድባለች።
ውጤቱም የኑሮ ውድነት ቀውስ ሆኗል። የሂዩማን ራይትስ ዋች የ2026 ግምገማ ዘላቂ የዋጋ ንረትንና የቤተሰቦች የግዢ አቅም መውደቅን በዝርዝር ይመዘግባል። ይህ ሁሉ የሚከሰተው መንግሥት በታሪኩ ከነበሩት እጅግ ውድ የልማት ማሳያ ፕሮጀክቶች አንዳንዶቹን በሚያስፈጽምበት ጊዜ ነው።
ይህ እዚህ ጽሑፍ ውስጥ በሌላ ቦታ በቢስማርክ የማህበራዊ ደህንነት ሥርዓት እና በናይሮቢና በአዲስ አበባ በአንድ ጊዜ በሚተገበሩ የአይኤምኤፍ ፕሮግራሞች ላይ ከተመለከትነው መርሀ ግብር ጋር ተመሳሳይ ነው፦ መንግሥት ከውጭ የተነደፈ የቁጠባ ፖሊሲ ይቀበላል፣ ይህንንም እንደ ሉዓላዊ ምርጫ ያቀርበዋል፤ ሕዝቡም ወጪውን “የአገር ፍቅር መሥዋዕት” እንዲሆን ይጠየቃል።
“የአገር ውስጥ” የሚለው ቃል እዚህ ላይ “መደመር” የሚለው ቃል የሚሠራውን የንግግር ሥራ ነው የሚሠራው፤ የመሥዋዕቱ ተጠያቂነትን በአገር በቀል ምርጫ መልክ በማቅረብ፣ የፖሊሲው ትክክለኛ ምንጭ ግን በከፊል ከአገሪቱ ውጭ እንዳለ መደበቅ ነው።
ኮሪደሩና ቤተመንግሥቱ፦ ልማት እንደ ትዕይንት
በአብይ ንግግርና በመንግሥቱ ቁሳዊ ተግባር መካከል ያለው ልዩነት ከአዲስ አበባ የኮሪደር ልማት ፕሮጀክት በላይ በግልጽ የሚታይበት ሌላ ቦታ የለም።
ይህ በ2022 የተጀመረ እና በ2024 እና 2025 ወደ 58 ከተሞች የተስፋፋ ሰፊ የከተማ ማሻሻያ ዘመቻ ነው። በዚህ ሂደት ሰፋፊ መንገዶች፣ ፓርኮችና የተስተካከሉ የከተማ ፊት ገጽታዎች ለመገንባት ሙሉ ሰፈሮች ፈርሰዋል።
አምነስቲ ኢንተርናሽናል በ2024 መጨረሻ በአዲስ አበባ በሚገኙ ሁለት ክፍለ ከተሞች ብቻ በአንድ ወር ውስጥ ቢያንስ 872 ሰዎች በግድ እንደተፈናቀሉ መዝግቧል። ከእነዚህ ውስጥ 254 የቤት ባለቤቶችና 618 ተከራዮች ነበሩ፤ 114 ሕፃናትም ይገኙበታል። እነዚህም ሰዎች ምንም ካሳ እንዳላገኙ ተዘግቧል።
ነዋሪዎች የማፍረሻ ማስታወቂያዎች ብዙ ጊዜ በቃል ብቻ እና ማስወገጃ ቡድኖች ከመጡ 24 እስከ 72 ሰዓታት በፊት እንደሚሰጡ ገልጸዋል። በጂማ ብቻ 15,000 ቤቶች እንደፈረሱ የመንግሥት ባለሥልጣናት ገምተዋል።
ካሳ ስለመክፈል ሲጠየቅ አብይ የሰጠው ምላሽ የተፈናቀሉት “ካሳ አልጠየቁም” የሚል ነበር። ይህ አቀራረብ ግን ችግሩን ከመንስኤው ወደ ተጎጂዎቹ የሚያዞር ነው። አምነስቲ ከተነጋገራቸው ነዋሪዎች እንደሚታየው፣ በ“ሰነድ አልባ” የሕግ ግራጫ ቦታ ውስጥ የመሬት ሕጋዊ ማረጋገጫ እንዳያገኙ ለአሥርተ ዓመታት የቆዩ የመንግሥት ልምዶች በትክክል ይህንን ዓይነት ካሳ እንዳይጠይቁ አድርገዋል።
አሮጌ ሰፈሮችን ለምን ማፍረስ እንደሚያስፈልግ ሲጠየቅ አብይ በኢትዮጵያ የፖለቲካ ውይይት ውስጥ እስከዛሬ የሚከተለውን አንድ ሐረግ ተናገረ፦ “በዘፈቀደ የተገነባ የጭቃ ቤት ታሪካዊ ቅርስ አይሆንም።”
በተመሳሳይ ጊዜ፣ ከዚያው ዋና ከተማ በላይ ባለ ኮረብታ ላይ፣ መንግሥቱ የፕሬዚዳንታዊ ቤተመንግሥትና ግቢ እየገነባ ነው። የፕሮጀክቱ ወጪ በበርካታ ዓለም አቀፍ ሚዲያዎች 10 ቢሊዮን ዶላር ወይም ከዚያ በላይ ተገምቷል፤ ከዚህ ውስጥም ትልቅ ክፍሉ በዩናይትድ አረብ ኤምሬትስ የተደገፈ መሆኑ ተዘግቧል። ግቢውም ክሬምሊን፣ ዋይት ሀውስ እና ዊንድሰር ካስል በአንድ ላይ ከሚሆነው የበለጠ መሬት እንደሚሸፍን ተገልጿል።
ይህ የሚሆነው በተመሳሳይ ጊዜ ወደ 20 ሚሊዮን የሚጠጉ ኢትዮጵያውያን አስቸኳይ የምግብ እርዳታ በሚፈልጉበት ወቅት ነው።
አንዳንድ ከዚህ ጽሑፍ ይልቅ ለአብይ የበለጠ ርኅሩኅ የሆኑ የፖለቲካ ተንታኞች እንኳን እሱን በአንድ የተለየና እየተለመደ በመጣ ስያሜ መግለጽ ጀምረዋል፦ “ስፒን ዲክታተር”። ይህም የለውጥና የልማት ውበትንና ቋንቋን የሚጠብቅ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ግን በማፍረስ፣ በዕዳና ተቺዎችን በማሰር የግልና የፓርቲ ሥልጣንን የሚያጠናክር መሪ ለማለት ነው። በ2024 ማፍረሱን በመቃወም ጋዜጠኛና አርቲስት አዜብ ወርቁ መታሰሯም ከብዙ ተመሳሳይ ጉዳዮች አንዱ ነው።
ድሆችን እያፈናቀለና በአይኤምኤፍ ፕሮግራም ስር ድህነትና ረሃብ እያስከተለ ሳለ፣ ከዓለም ታዋቂ የሥልጣን መቀመጫዎች በላይ የሆነ ቤተመንግሥት መገንባት በአብይ ፕሮጀክት ውስጥ ተቃርኖ አይደለም። ፕሮጀክቱ ራሱ በኮንክሪት ተገልጦ የሚታየው ይህ ነው።
መደመር እንደ ርዕዮተ ዓለም፦ የመደብ ትንተና የሌለው ውህደት
አብይ ራሱ የሚያቀርበውን ፍልስፍና እንደ ባዶ የስያሜ ጨዋታ ብቻ ከመቁጠር ይልቅ በትክክል ለመተቸት በቂ ቁምነገር ልንሰጠው ይገባል። መደመር ማለት “synergy” ወይም “addition” ማለት ነው። በመጽሐፉ ውስጥ አብይ ይህንን እንደ ኢትዮጵያ ላይ ያተኮረ ከውጭ ከሚመጡ ርዕዮተ ዓለሞች — ማርክሲዝምን ጨምሮ — የተለየ አማራጭ ያቀርበዋል።
ዋናው ሐሳቡም የኢትዮጵያ ክፍፍሎች በተቃራኒ ጥቅሞች መካከል በሚካሄድ ግጭት ሳይሆን፣ በትብብርና በአንድ የጋራ ዓላማ በመተባበር ሊፈቱ ይችላሉ የሚል ነው።
የአብይ የጴንጤቆስጤ ክርስትና እምነት፣ ከ“prosperity gospel” ትምህርት ጋር በተያያዘ መልኩ፣ ከዚህ ፍልስፍና በታች በቀጥታ ይገኛል። ይህ የእምነት፣ የአዎንታዊ ንግግር እና የመንፈሳዊ ተግሣጽ ቁሳዊና የግል ስኬትን ያመጣል የሚል ትምህርት ነው። እንዲሁም የሚታየው ትግል በተቃራኒ ቁሳዊ ጥቅሞች መካከል ከሚኖር ግጭት ይልቅ ከአሉታዊ ኃይሎች ጋር እንደሚደረግ መንፈሳዊ ጦርነት እንዲታይ ያደርጋል።
ይህንን በትክክል መጥራት ያስፈልጋል። ምክንያቱም ይህ ጽሑፍ በሌሎች ክፍሎች “የኦፒየም ተግባር” ብሎ የመረመረውን ዘዴ በጣም ግልጽ በሆነ መልኩ ያሳያል። እውነተኛና መዋቅራዊ ግጭቶችን — በመሬት፣ በብሔር-ፌዴራል ሥልጣን እና በሀብት ስርጭት ላይ ያሉ ግጭቶችን — በቡድኖች መካከል እውነተኛ የጥቅም ልዩነት እንዳለ ከመቀበል ይልቅ፣ የጋራ መንፈሳዊ ውህደት አለመሳካት እንደሆነ ይተርካቸዋል።
“መደመር” ቡልዶዘሮቹ ከሄዱ በኋላ የኮሪደሩ መሬት ማን እንደሚያስተዳድረው አይጠይቅም። ከምንዛሪ ተመን ለውጡ ማን እንደሚጠቀም አይጠይቅም። የሚጠይቀው ኢትዮጵያውያን ራሳቸውን አንድ ላይ እንዲደምሩ ነው፤ በቁሳዊ እውነታ ግን ይህ ሂደት በ10 ቢሊዮን ዶላር ቤተመንግሥትና በወር 26 ዶላር ደመወዝ መካከል ያለውን ክፍተት እያሰፋ ይቀጥላል።
የመደብ ትንተናን ለመቃወም በግልጽ የተገነባ ፍልስፍና ርዕዮተ ዓለም የሌለው ገለልተኛ ቦታ አይደለም። እሱ ራሱ ርዕዮተ ዓለም ነው፤ ልክ ርዕዮተ ዓለሞች እንደሚያደርጉት፣ የተወሰነ የሥልጣን አወቃቀር ተፈጥሯዊና በመንፈሳዊ ደረጃ ትክክለኛ ሥርዓት እንዲመስል ያደርጋል።
ይህ ሁሉ እሱን የት ያደርሰዋል?
አብይ አህመድን ልዩ በሆነ ክፋት የሚመራ ግለሰብ እንደሆነ ወይም መልካም ዓላማው በሁኔታዎች ተውጦ የተሸነፈ ልዩ ያልተሳካ ማሻሻያ መሪ እንደሆነ ብቻ መረዳት በቂ አይደለም።
እሱን መረዳት የሚቻለው በጥልቅና በእኩልነት ባልተመሠረተ ብዝሃ-ብሔራዊ ፌዴራል ሥርዓት ውስጥ የተፈጠረን የማይፈታ ቀውስ ለማስተዳደር ከደህንነት መንግሥት ውስጥ የወጣ ሰው ሥልጣን ላይ ሲወጣ ምን እንደሚከሰት በመመልከት ነው። ይህ ሰው በራሱ የሚያስተዳድረውን ጥቃቅን የሥልጣን መዋቅር እንኳን በመጥራት ሳይሆን እንዲያስተዳድር የተነደፈ ፍልስፍና ተሰጥቶታል።
የእሱ ዋና ዋና እርምጃዎች — የፓርቲ ውህደቱ፣ ከኤርትራ ጋር የሰላም ስምምነቱ፣ የትግራይ ጦርነት፣ የኮሪደር ማፍረሱ፣ ቤተመንግሥቱ እና መደመር ራሱ — በተለያዩ መስኮች የተደገመ አንድ ዓይነት እርምጃ ናቸው፦ የሕጋዊነት ቀውስን መቆጣጠር፣ የመንግሥትን ዋና ዋና የሥልጣን መሣሪያዎች ማን እንደሚቆጣጠር እንደገና ማደራጀት፣ እና ይህንን ሁሉ ከቁሳዊ ትንተና ይልቅ “ብሔራዊ አንድነት”ና “የጋራ ብልጽግና” በሚሉ ቃላት መተረክ።
በተግባር ግን የሚታየው አንድ ቡድን የሥልጣን ቁጥጥሩን ማጠናከር ሲሆን፣ ዋጋውን የሚከፍሉት በውሳኔው ውስጥ ፈጽሞ የነበሩበት ቦታ ያልነበራቸው ሰዎች ናቸው።
ሐቀኛው ውስብስብነት
ስለ አብይ ፍትሐዊ ትንተና ስናደርግ፣ ይህ ጽሑፍ ከዚህ በፊት የተተቸውን ሰው ሁሉ በመመልከት የተጠቀመበትን አንድ ዓይነት ጥንቃቄ ለእሱም ማድረግ አለበት። ጽሑፉ ከሚደግፋቸው መሪዎች ጭምር።
አብይ የወረሰው ኢህአዴግ ጤናማ ዲሞክራሲ በአንድ ዕድለኛ ፖለቲከኛ የተቋረጠ ሥርዓት አልነበረም። እሱ የተረከበው ቀድሞውኑ የደከመ፣ ጭቆና የበዛበት፣ በአንድ ፓርቲ የበላይነት ስር የነበረ ሥርዓት ነበር። አብይ ሥልጣን ከመያዙ በፊት እንኳን ተቃዋሚዎችን ጨፍጭፎና ጋዜጠኞችን አስሮ ነበር።
ስለዚህ በ2018 የተከሰተውን የተወሰነ ቀውስ በማረጋጋቱ ላይ ምንም ኃላፊነት እንደሌለው መቁጠር ሌላ ዓይነት ሐቀኝነት ማጣት ይሆናል።
ከኤርትራ ጋር የተደረገው የሰላም ስምምነት፣ በኋላ የመጡት ችግሮች ምንም ይሁኑ፣ በድንበሩ ላይ እውነተኛ ሰዎችን ሕይወት ያስከፈለውን የ20 ዓመት መቆም-መቆም የሌለው ግጭት አቁሟል። ይህንን ስኬት በኋላ በመጣው ነገር ምክንያት ሙሉ በሙሉ መካድ፣ ይህ ጽሑፍ በሌሎች መሪዎች ላይ ሲተገበር የተቸውን “ማስረጃው ምንም ይሁን ሰውየውን ጥፋተኛ አድርግ” ዓይነት አመክንዮ መድገም ነው።
እንዲሁም የኢትዮጵያ የብሔር-ፌዴራል ሥርዓት ለማንኛውም መሪ ቀላል መልስ የሌለው እውነተኛ የአስተዳደር ችግር እንደሆነ መቀበል ያስፈልጋል። የክልሎችን የብሔር ራስ-ገዝነት የሚያጠናክር ሥርዓት በተመሳሳይ ጊዜ እንደ 2020 የህወሓት ምርጫ ያሉ ተቀናቃኝ የሥልጣን ማዕከላት እንዲፈጠሩ ያደርጋል። ስለዚህ ማንኛውም ፌዴራል መንግሥት በአንድ ወቅት ምላሽ መስጠት ይኖርበት ነበር። አብይ የመረጠው ምላሽ ከሚገኙት መጥፎ አማራጮች ውስጥ ትንሹ ነበር ወይስ አስከፊ የተሳሳተ ምላሽ ነበር በሚለው ላይ ሰዎች በጣም ይለያያሉ።
ነገር ግን በተገኙ ማስረጃዎች ላይ በመመስረት መከራከር የማያስፈልገው ነገር የቁሳዊው ሁኔታ አቅጣጫ ነው። ይህ ትንተና በግምት ሳይሆን በተወሰኑ ማስረጃዎች ለማሳየት የሞከረውም ይህንን ነው፦ ከደህንነት መንግሥት የመጣ የሥልጣን አመጣጥ፣ እንደ አንድነት የቀረበ የተማከለ የፓርቲ ውህደት፣ የራሱ የኖቤል ደጋፊዎች የተቸው ጦርነት፣ ወጪው በቤተሰቦች ላይ የወደቀ የአይኤምኤፍ ፕሮግራም፣ እና ቤታቸው ከፈረሰ በኋላ ካሳ ማግኘት ባልቻሉ ሰዎች ላይ ተመልክቶ የሚታየው ቤተመንግሥት።
አንባቢው ስለ አብይ አህመድ ሰውየው የሚደርስበት የመጨረሻ ውሳኔ ምንም ይሁን፣ መዝገቡ በእርግጥ የሚያሳየው ይህ ቁሳዊ አቅጣጫ ነው።
ሲዶክ ሐይቱ በቀንድ አፍሪካ የፖለቲካ ኢኮኖሚ፣ የመደብ ተለዋዋጭነት እና ፀረ-ኢምፔሪያሊስታዊ ንቅናቄዎች ላይ የሚያተኩር ኢትዮጵያዊ ጸሐፊና ተመራማሪ ነው። ማንበብ ብቻ ሳይሆን መገንባት ለመጀመር ዝግጁ ከሆኑ፣ ሲዶክ ሐይቱን በInstagram ላይ @sirapressnews ይከተሉ።
